پرهيزكارى و گريز از مناهى و افعال حرام و به‌طور كلى زمينه‌ى مساعد و مفيدى براى پرورش فضايل اخلاقى جامعه بود . 2 - يك دسته از معتقدات خرافى و يا به عبارت ديگر خرافات و اوهام كه متأسفانه رنگ مذهب به خود گرفته و در ميان مردم به شدت رسوخ يافته بود و اگر كسى با اين‌گونه اوهام و عقايد خرافى مخالفت مىكرد و يا درصدد مبارزه با آن برمىآمد ، مورد لعن و تكفير قرار مىگرفت . بسيارى از ملاها و طرفداران ارتجاع در تبليغ و رسوخ اين‌گونه عقايد در بين مردم مىكوشيدند تا بدان وسيله سلطه‌ى معنوى خود را در جامعه حفظ كنند . دعا نوشتن روى تخم‌مرغ و آويختن طلسم حاوى و ان يكاد از گردن طفل « 1 » و امثال آن نمونه‌اى از اين‌گونه معتقدات و انجام اين‌گونه اعمال به منظور تقويت روحى بوده است . 3 - خرافات و اوهام خاص جامعه‌هاى عقب‌افتاده جاهل كه در ميان اكثر جوامع بشرى به انواع و اشكال مختلف رسوخ داشته و در جامعه‌ى ايرانى به صورت اعتقاد به جن و پرى و جادو و يا جلوه‌ها و مظاهر گوناگون رايج بوده است . گربه سياه جن است ، روزهاى شنبه و چهارشنبه به عيادت بيمار نبايد رفت ، هنگام شب نبايد ناخن پا و دست را چيد ، پيازى كه به نوك سيخ آهنى نصب كرده بالاى سر زائو بگذاريد تا آل به او صدمه نزند و صدها معتقدات ديگر از اين قبيل در ميان اكثريت مردم رواج داشت . اما معتقدات مذهبى كه پايه و اساس تعليم و تربيت عمومى بود ، چنان‌كه گفته شد ، در پرورش وجدان اخلاقى و حسن تعاون اجتماعى مردم كاملا مؤثر و براى حفظ افراد از خطا و لغزش و آلودگى به فساد و تباهى مفيد و ضرورى بود ، زيرا جز مكتب مذهب هيچ‌گونه مكتب ديگرى براى پرورش اخلاقى مردم وجود نداشت . قسمتى از اين معتقدات به صورت شعائر مذهبى در جامعه رواج داشت كه مهمترين آن‌ها را بايد روضه‌خوانى ، شبيه‌خوانى ، تعزيه‌گردانى و تظاهرات دسته‌جمعى حزن‌انگيز مردم در ايام ماه محرم و بعضى از روزهاى عزاى عمومى از قبيل 19 تا 23 ماه رمضان و 28 ماه صفر و امثال آن‌ها دانست . خاطره‌ى دردناك شهادت و جانبازى مردانه‌ى حسين بن على ( ع ) امام سوم عالم تشيع در كربلا چنان در ذهن جامعه‌ى ايرانى رسوخ يافته بود كه دهاتى و شهرى ، پير و جوان ، زن و مرد ، فقير و غنى و

--> ( 1 ) - از زبان بعضى شنيده مىشد كه مىگفتند : بهشت جاى اغنياء نيست و هر مسلمانى كه لباس و تن او آلوده به جانوران طفيلى مانند شپش نباشد به بهشت راه نخواهد يافت . خواننده‌ى گرامى مىتواند حدس بزند كه تأثير غيرمعقول اين‌گونه افكار و معتقدات در ميان اكثريت مردم چه بوده است .